दिमागको संकेत पढेर लकवाग्रस्त बिरामीलाई हात चलाउन सघाउने implant — र यो दौडमा सबैभन्दा चर्चित नाम नै पहिलो होइन।
मानिसको दिमागभित्र चिप राखेर कम्प्युटर चलाउने प्रविधिको कुरा आउँदा धेरैको दिमागमा एउटै नाम आउँछ: Elon Musk को Neuralink। तर बजारमा पहिलो पुग्ने भने Musk होइनन्। चीनले NEO नामको brain-computer interface (BCI) — दिमाग र कम्प्युटरबीच पुल बनाउने उपकरण — लाई व्यावसायिक प्रयोगका लागि स्वीकृति दिएको छ, र यो परीक्षण चरणभन्दा बाहिर निस्केर साँच्चै बिरामीसम्म पुग्ने संसारकै पहिलो invasive brain implant बनेको छ।
स्वीकृति यसै वर्ष मार्चमा चीनको औषधि नियामक National Medical Products Administration (NMPA) ले दिएको हो। अहिले NEO लाई ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्ने र देशको स्वास्थ्य बीमा प्रणालीमा जोड्ने काम चलिरहेको छ — यही व्यावसायीकरणको चरणले फेरि चर्चा बटुलेको छ।
NEO के हो, र कसका लागि हो
NEO एउटा सिक्का जत्रो सानो उपकरण हो। यसलाई Shanghai-स्थित startup Neuracle Technology र Tsinghua University का अनुसन्धाताहरूले मिलेर बनाएका हुन्। यो spinal cord injury — मेरुदण्डको चोट — का कारण हातखुट्टा नचल्ने भएका बिरामीका लागि बनाइएको हो। NMPA का अनुसार यो 18 देखि 60 वर्ष उमेरका ती बिरामीका लागि उपयुक्त छ जसको हातखुट्टा लकवाग्रस्त भए पनि पाखुरामा केही चलहल बाँकी छ।
काम गर्ने तरिका सरल छ। दिमागको संकेत पढ्ने आठवटा sensor लाई dura mater — दिमागलाई ढाक्ने बाहिरी झिल्ली — माथि राखिन्छ। ती संकेत खोपडीमा राखिएको implant मार्फत कम्प्युटरमा पुग्छन्, र कम्प्युटरले तिनलाई बिरामीले लगाउने robotic glove चलाउने आदेशमा बदल्छ।
यसको असर कत्तिको ठूलो हुन्छ भन्ने एउटा उदाहरण: Henan प्रान्तका 39 वर्षीय Dong Hui, जो छ वर्षअघिको कार दुर्घटनापछि घाँटीदेखि तलसम्म लकवाग्रस्त थिए, 11 महिनाको पुनर्स्थापनापछि आफ्नै हातले नाम लेख्न सके। तालिमको नवौँ दिनमै उनले glove बिनै बल समाते — MIT Technology Review सँग उनले यसलाई “अचम्मको क्षण” भनेका थिए।
अनि Musk कहाँनेर चुके?
यहाँनेर एउटा कुरा भन्नैपर्छ — Neuralink पछि परेको भनेको प्रविधिमा होइन, बजारमा पुग्ने दौडमा हो। र यो भिन्नता बुझ्नु जरुरी छ।
Musk को Neuralink ले बनाएको N1 chip प्रविधिको हिसाबले झन् महत्त्वाकांक्षी छ। यसमा 64 वटा धागोमा बाँडिएका 1,024 वटा electrode हुन्छन्, जुन सीधै दिमागको cortex — सबैभन्दा बाहिरी तह — भित्र छिर्छन्। धेरै संकेत, धेरै bandwidth। तर यही “भित्रसम्म छिर्ने” डिजाइनले रक्तस्राव, scarring र दीर्घकालीन signal कमजोर हुने जोखिम पनि बढाउँछ — र त्यही कारण नियामकहरूले यसलाई स्वीकृति दिन ढिलो गर्छन्।
NEO ले अर्को बाटो रोज्यो। यसका sensor दिमागभित्र छिर्दैनन्, झिल्लीमाथि मात्र बस्छन्। संकेत कम पढ्छ, तर जोखिम पनि निकै कम। University of Technology Sydney का BCI अनुसन्धाता Avinash Singh का अनुसार यही कम जोखिमको कारण NEO लाई नियामक प्रक्रिया छिटो पार गर्न सजिलो भयो। चीनको सरकारी समर्थनले प्रक्रियालाई अझ छिटो बनायो — जहाँ अमेरिकाको FDA को स्वीकृतिमा वर्षौं लाग्छ।
Neuralink कहाँ छ त अहिले? Noland Arbaugh लाई 2024 को सुरुमा पहिलो implant गरिएयता, 2026 को सुरुसम्म कम्पनीले अमेरिका, UK, Canada र UAE गरी करिब 21 जनालाई implant गरिसकेको छ। तर यो अझै clinical trial कै चरणमा छ — व्यावसायिक स्वीकृति पाएको छैन। गत डिसेम्बर 31 मा Musk ले 2026 भित्र “high-volume production” सुरु गर्ने घोषणा गरेका थिए। योजना ठूलो छ, तर बजारमा पुग्ने रेखा NEO ले पहिले नै काटिसक्यो।
तर “चीनले Musk लाई हरायो” भन्ने कुरा अलि सरलीकृत छ
इमानदारीपूर्वक भन्दा, यसलाई दौड भनेर हेर्नु आफैँमा अलि भ्रामक हुन्छ। MIT Technology Review सँग कुरा गर्ने वैज्ञानिकहरू नै यही “race” को फ्रेमप्रति सतर्क छन्। कारण: दुवैको लक्ष्य फरक छ।
University of Illinois की Meicen Sun का अनुसार अमेरिकाको ध्यान सबैभन्दा पहिले र सबैभन्दा उच्च क्षमताको कुरा गर्नेमा छ, जबकि चीनको परिभाषामा जित्नु भनेको प्रविधिलाई धेरै मानिससम्म, समाजकै स्तरमा पुर्याउनु हो। उनको शब्दमा भन्दा — असाधारण हुनु र सर्वसुलभ हुनु, जित्ने यी दुई फरक-फरक परिभाषा हुन्।
अनि चीन आफैँ पनि प्रविधिको शिखरमा छ भन्ने होइन। NEO बनेपछि अर्को चीनियाँ कम्पनी NeuCyber NeuroTech ले मार्चमा भनेको थियो — उसको सबैभन्दा अत्याधुनिक उत्पादन अझै Neuralink भन्दा करिब तीन वर्ष पछाडि छ। मतलब प्रविधिको गहिराइमा Musk अगाडि नै छन्; चीन भने पहिलो बिरामीसम्म पुग्ने व्यावहारिक काममा अगाडि निस्क्यो।
नेपालका लागि यसको अर्थ के?
सोझो कुरा — NEO नेपालमा अहिले उपलब्ध छैन, र निकट भविष्यमा आउने कुनै संकेत पनि छैन। यो कुनै gadget होइन, अस्पताल, शल्यक्रिया र पुनर्स्थापना चाहिने चिकित्सकीय उपकरण हो।
तैपनि कुरा हाम्रो लागि नितान्त टाढाको भने होइन। नेपालमा हरेक वर्ष धेरै मानिस सडक दुर्घटना र उचाइबाट खस्दा मेरुदण्डको चोटको सिकार हुन्छन् — Banepa को Spinal Injury Rehabilitation Centre (SIRC) जस्ता थोरै केन्द्रले वर्षौंदेखि यिनै बिरामीको पुनर्स्थापनामा काम गरिरहेका छन्। NEO ठीक यस्तै — हात-पाखुरामा केही चलहल बाँकी रहेका spinal injury का बिरामीका लागि बनेको हो।
त्यसैले यहाँ साँच्चै महत्त्वको कुरा “कसले Musk लाई हरायो” भन्ने होइन। बरु चीनले रोजेको बाटो — सस्तो, कम जोखिमको, धेरैसम्म पुग्ने मोडल — नै हो जुन कुनै दिन नेपाल जस्ता देशसम्म पुग्ने सम्भावना बढी राख्छ। अमेरिकाको “महँगो तर असाधारण” मोडलभन्दा। यो प्रविधि हामीकहाँ आइपुग्न वर्षौं लाग्ला, मूल्य कस्तो हुन्छ अहिले नै भन्न सकिँदैन। तर दिशा भने प्रस्ट छ: दिमागको चिप अब प्रयोगशालाबाट निस्केर बिरामीको जीवनमा छिर्न थालेको छ।