उही प्रविधि जसले नेपालमा अर्बौंको IT उद्योग खडा गर्दैछ, त्यसैले deepfake बनाएर मान्छे ठग्दैछ। फरक एउटै कुरामा छ — कसरी प्रयोग गर्ने भन्नेमा।
केही महिनाअघि एउटा भिडियो सामाजिक सञ्जालमा फैलियो, जसमा एक चर्चित व्यक्तित्व बोलिरहेका थिए। आवाज उनकै, अनुहार उनकै, हाउभाउ पनि उनकै। तर ती कुरा उनले कहिल्यै भनेका थिएनन्। पूरै भिडियो नक्कली थियो — AI ले बनाएको।
यही हो आजको द्विविधा। जुन AI ले किसानलाई बाली जोगाउन, बिरामीलाई रोग पत्ता लगाउन, र विद्यार्थीलाई पढाउन सघाउँछ, त्यसैले एकै क्लिकमा तपाईंको हजुरबुबाको आवाज नक्कल गरेर बैंकको पैसा हडप्न पनि सक्छ। प्रविधि एउटै हो। फरक — हामीले यसलाई कसरी चलाउँछौं भन्नेमा।
खतरा अब काल्पनिक रहेन
सबैभन्दा पहिले deepfake कै कुरा गरौं, किनभने नेपालमा यही सबैभन्दा छिटो फैलिँदै छ। Cyber Alert Nepal का अनुसार, सन् 2024 मा नेपालमा deepfake सम्बन्धी उजुरी 80 प्रतिशतले बढे। नक्कली भिडियो र cloned आवाजको प्रयोग वित्तीय ठगी र राजनीतिक भ्रामक प्रचारमा हुन थालेको छ।
यो डर नेपाली राजनीतिमा पनि छ्यापिएको छ। मार्च 5, 2026 को संसदीय निर्वाचनको मुखमा, AI ले बनाएका भ्रामक सामग्री र deepfake अनलाइन बढेको चुनावी विश्लेषकहरूले औंल्याएका छन्। समस्या के हो भने, अब “मैले आफ्नै आँखाले देखेको” भन्ने आधार पनि भरपर्दो रहेन।
विश्वभरको तथ्यांक झनै डरलाग्दो छ। अमेरिकाको FBI ले आफ्नो 2025 को Internet Crime Report मा 25 वर्षको इतिहासमै पहिलो पटक AI लाई छुट्टै खण्ड दियो — 22,364 उजुरी, करिब 893 मिलियन डलरको क्षति। एउटा engineering कम्पनी Arup ले त एकै deepfake भिडियो call मा 25.6 मिलियन डलर गुमायो — ठगहरूले कम्पनीकै अधिकारीको अनुहार र आवाज नक्कल गरेर कर्मचारीलाई पैसा पठाउन लगाए।
यहाँनेर एउटा कुरा भन्नैपर्छ — AI ले बनाएका phishing email अब व्याकरणका गल्ती र अस्वाभाविक भाषाबाट चिनिँदैनन्। ती सफा, व्यक्तिगत, र विश्वासलाग्दो हुन्छन्। पुरानो “यो message शंकास्पद देखिन्छ” भन्ने हाम्रो सुरक्षा-बानी अब काम लाग्दैन।
किन नैतिक प्रयोग यति महत्त्वपूर्ण छ
अब प्रश्न आउँछ — खतरा यति छ भने रोक्ने कसरी? जवाफ AI रोक्नु होइन, बरु इमानदारीसाथ चलाउनु हो। यसैलाई भनिन्छ ethical AI, अर्थात् नैतिक रूपमा AI को प्रयोग।
नेपालले यो दिशामा एउटा ठोस कदम चालिसक्यो। अगस्ट 2025 मा मन्त्रिपरिषद्ले देशकै पहिलो राष्ट्रिय AI नीति 2082 पारित गर्यो। सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयले अगुवाइ गरेको यो नीतिले UNESCO का नैतिक AI सिद्धान्तलाई आधार बनाएको छ, र deepfake जस्ता जोखिम व्यवस्थापनसम्बन्धी प्रावधान राखेको छ। नीति कार्यान्वयनका लागि राष्ट्रिय AI केन्द्र र AI नियमन परिषद् बनाउने योजना छ।
नैतिकता किन चाहियो भन्ने कुरा सैद्धान्तिक मात्र होइन। AI लाई जथाभावी छाडिदियो भने यसले मानिसका पूर्वाग्रह (bias) सिक्छ र दोहोर्याउँछ, गोपनीयता मिच्छ, र पहिल्यै कमजोर रहेकाहरूलाई झनै पछाडि पार्छ। नेपालका लागि यो जोखिम विशेष गम्भीर छ, किनभने यहाँको digital खाडल अझै ठूलो छ।
संख्याले यो साफ देखाउँछ। शिक्षा मन्त्रालयकै तथ्यांकअनुसार, नेपालका सरकारी विद्यालयमध्ये 58.1 प्रतिशतमा मात्र ICT पूर्वाधार छ, 43.1 प्रतिशतमा broadband, र जम्मा 25.1 प्रतिशतमा IT lab। यस्तो अवस्थामा AI को फाइदा सहर र अंग्रेजी जान्नेहरूले मात्र लिने, गाउँ र सीमान्तकृत समुदाय झनै छुट्ने खतरा छ। नैतिक नीतिको काम यही असमानता रोक्नु हो।
साँच्चै भन्ने हो भने, नीति कागजमा राम्रो भएर मात्र पुग्दैन। नेपालमा प्रायः नीति बन्छन्, कार्यान्वयन हुँदैन। AI नीतिको असली परीक्षा अबका वर्षहरूमा हुनेछ — यो भाषण बन्छ कि व्यवहार।
उही AI ले नेपाललाई माथि उठाउन सक्छ
अब सिक्काको अर्को पाटो। खतरा जति वास्तविक छ, अवसर पनि त्यति नै वास्तविक छ — र नेपालका लागि यो अवसर सानो छैन।
नेपालको IT सेवा निर्यात सन् 2025 मा करिब 1 अर्ब डलर पुगेको Nepal Association for Software and IT Services (NAS-IT) को अनुमान छ — जुन तीन वर्षमै दोब्बरभन्दा बढी हो। अहिले करिब 1 लाख मानिस यो क्षेत्रमा काम गर्छन्, र उद्योगका अगुवाहरूका अनुसार आगामी दशकमा यो संख्या 5 लाखसम्म पुग्न सक्छ। नेपाली कम्पनी SecurityPal ले त OpenAI र Grammarly जस्ता ग्राहकलाई सेवा दिँदैछ, र काठमाडौंमा करिब 200 जनालाई रोजगारी दिएको छ।
नेपालसँग एउटा अनौठो प्राकृतिक फाइदा पनि छ — बिजुली। AI चलाउन चाहिने data center का लागि सबैभन्दा ठूलो खर्च नै विद्युत् हो। एक विश्लेषणअनुसार, अमेरिकामा प्रति युनिट बिजुली 10–30 सेन्ट र युरोपमा 15–40 सेन्ट पर्दा, नेपालको जलविद्युतले 5–8 सेन्टमै दिन सक्छ। मतलब, हिमाली चिसो हावा र सस्तो स्वच्छ बिजुली जोडेर नेपाल AI को compute hub बन्ने सम्भावना छ — विश्लेषकहरूले यही तर्क गर्दै आएका छन्।
यो टाढाको सपना मात्र होइन। खेतीमा Plantsat र Geokrishi ले satellite र data प्रयोग गरेर किसानलाई बाली व्यवस्थापनमा सघाउँदैछन्। शिक्षामा Cognify ले विद्यार्थीअनुसार सिकाइ मिलाउने एप बनाएको छ। ललितपुर महानगरले केही चोकमा AI आधारित traffic light राखेर ट्राफिक व्यवस्थापन गर्दैछ। Fusemachines र Paaila Technology जस्ता कम्पनी वर्षौंदेखि नेपालमै AI समाधान बनाइरहेका छन्।
राष्ट्रिय AI नीतिले राखेका लक्ष्य पनि महत्त्वाकांक्षी छन् — पाँच वर्षभित्र 5,000 दक्ष AI जनशक्ति तयार पार्ने, सातै प्रदेशमा AI Excellence Centre खोल्ने, र AI Readiness Index मा शीर्ष 50 राष्ट्रभित्र पर्ने।
एउटा कुरा सम्झनुपर्छ — नेपालको अवसर सस्तो श्रम बेच्नेमा छैन। यो त AI-सक्षम सेवा दिएर विश्वको AI मूल्य-शृंखलाको हिस्सा बन्नेमा छ। डिजिटल शासन विज्ञहरूले औंल्याउने गरेका यो विन्दु नेपालको युवा, IT-साक्षर जनसंख्याका लागि निकै सान्दर्भिक छ।
त अन्तिममा कुरा के हो त?
AI न आफैमा राम्रो हो, न नराम्रो। यो एउटा शक्तिशाली औजार हो — हतियार पनि बन्न सक्छ, उपकरण पनि। ब्याट्री र इन्टरनेट जस्तै, यो के बन्छ भन्ने कुरा चलाउनेमा भर पर्छ।
नेपालका लागि बाटो स्पष्ट छ। deepfake र AI ठगीबाट जोगिन सतर्कता र verification को बानी चाहिन्छ — कुनै पनि “जरुरी” पैसाको माग आयो भने दोस्रो भरपर्दो माध्यमबाट पुष्टि गर्नुहोस्। सरकारलाई नीति कागजबाट व्यवहारमा उतार्ने दबाब चाहिन्छ। अनि हामी सबैलाई एउटा बुझाइ चाहिन्छ — नैतिक प्रयोग विकासको ब्रेक होइन, बरु विकासको सर्त हो।
जुन देशले AI लाई इमानदारीसाथ, समावेशी रूपमा चलाउँछ, त्यही अगाडि बढ्छ। नेपालसँग जलविद्युत छ, युवा जनशक्ति छ, र अहिले नीति पनि छ। बाँकी रह्यो — इमानदारीसाथ काम गर्ने इच्छाशक्ति।