एक वर्षमै IT निर्यात करिब USD 1 अर्ब पुग्यो, तर त्यो क्षेत्रलाई खुवाउने पाइपलाइन चुहिँदै छ।
नेपालको IT निर्यात 2025 मा करिब USD 1 अर्ब नाघ्यो — तीनै वर्षमा लगभग दोब्बर। यो आँकडा उद्योगकै संस्था NAS-IT को अनुमान हो, र यसलाई उनीहरू आफैंले “best estimate” भनेका छन्। संख्या जति नै अनुमानित होस्, दिशा भने प्रस्ट छ: सफ्टवेयर, outsourcing र freelancing मार्फत नेपालले विदेशी मुद्रा कमाउने रफ्तार बढेको छ।
तर यही सफलताभित्र एउटा असजिलो प्रश्न लुकेको छ। यो सबै काम गर्ने मानिस कहाँबाट आउँछन्? “वर्षमा 10,000 डेभलपर चाहिन्छ” भन्ने वाक्य अचेल सेमिनार र panel discussion मा बारम्बार सुनिन्छ। तर त्यो संख्या कति पक्का हो, र त्यति उत्पादन गर्ने क्षमता हाम्रो शिक्षा प्रणालीसँग छ कि छैन — यही दुई कुरा केलाउनु जरुरी छ।
पहिले, त्यो 10,000 को आँकडा कहाँबाट आयो?
इमानदारीपूर्वक भन्दा, नेपालमा हरेक वर्ष ठ्याक्कै कति डेभलपर चाहिन्छ भन्ने आधिकारिक तथ्यांक कतै छैन। सरकारले यसको नियमित हिसाब राख्दैन, र उद्योगका आफ्नै अनुमानहरूबीच पनि ठूलो फरक छ। त्यसैले 10,000 भन्ने संख्यालाई पक्का तथ्य नभनी माग कति ठूलो छ भन्ने संकेत मात्र मान्नु उचित हुन्छ।
यो संकेत भने आधारहीन होइन। NAS-IT र IIDS सँग सम्बद्ध जानकारहरूका अनुसार, hiring र freelancing को बढोत्तरी हेर्दा रोजगारी वार्षिक करिब 18 प्रतिशतले बढे आगामी दशकमा यो क्षेत्रले करिब 500,000 tech-सम्बन्धी रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ। यो पनि “best estimate” नै हो — तर पत्याउने हो भने, दशकभरि पाँच लाख नयाँ काम भनेको वर्षमा औसत हजारौं नयाँ मानिस। “10,000” ले खासमा त्यही आकारको खाडललाई इंगित गर्छ, कुनै गन्ती गरिएको सूची होइन।
हाम्रा कलेजले वर्षमा कति उत्पादन गर्छन्?
यहीँनेर कुरा बिग्रन थाल्छ। नेपालमा IT स्नातक कति निस्कन्छन् भन्नेमै स्रोतहरू मिल्दैनन्। Nepal Economic Forum का अनुसार वर्षमा करिब 5,500 जना IT कलेजबाट स्नातक हुन्छन्। उतापट्टि New Business Age मा प्रकाशित एक उद्योगीको आकलनमा सबै विश्वविद्यालय जोड्दा वार्षिक करिब 8,000 IT इन्जिनियर उत्पादन हुन्छन्। अझ पुरानो एउटा रिपोर्ट (The HRM Nepal, 2022) ले त 15,000–16,000 सम्म भनेको थियो।
यो फरक किन? किनभने कसैले BSc CSIT र BE Computer जस्ता कडा प्राविधिक degree मात्र गन्छन्, कसैले BCA, BIT, BIM, BICTE सबै जोड्छन्। तुलनाको लागि — TU को flagship BSc CSIT कार्यक्रममै वर्षमा करिब 3,036 सिट छन्, अनि यस्तै दर्जनौं मिल्दाजुल्दा degree चलिरहेका छन्। जुनसुकै आँकडा लिए पनि एउटा कुरा साझा छ: यी संख्या सुनिन ठूला देखिए पनि, ठूला बहुराष्ट्रिय कम्पनी आएर एकसाथ हजारौं मानिस माग्ने अवस्था आयो भने पुग्दैनन्।
तर असली समस्या संख्यामा होइन — गुणस्तरमा छ
मानौं कलेजले पर्याप्त स्नातक निकाल्छन्। त्यसो भए किन कम्पनीहरू “मानिस भेटिँदैन” भनेर गुनासो गर्छन्?
किनभने डिग्री हातमा हुनु र काम गर्न सक्नु फरक कुरा रहेछ। धेरै स्नातकसँग theory छ, तर practical coding, आधुनिक deployment, र real project मा टिम भएर काम गर्ने अनुभव छैन। एक outsourcing कम्पनीका सञ्चालकले त केही वर्षअघि “नेपालमा 90 प्रतिशत IT स्नातक अदक्ष वा अर्धदक्ष छन्, हामीले तालिम दिएपछि मात्र काममा लगाउनुपर्छ” सम्म भनेका थिए — यो उनको आफ्नै अनुभवजन्य दाबी हो, तर उद्योगमा यस्तो असन्तुष्टि व्यापक छ।
नतिजा विरोधाभासी छ। एउटै कम्पनीमा 10 वटा पद खुल्दा 300 सम्म application आउँछन्, तर तीमध्ये काम चलाउन मिल्ने थोरै हुन्छन्। मतलब बेरोजगार स्नातकको कमी छैन; job-ready स्नातकको कमी छ। यो दुईको भेद नबुझी “माग धेरै, आपूर्ति कम” भन्दा आधा कथा मात्र भनिन्छ।
यसमा केही कारण खुल्लमखुल्ला छन्। पाठ्यक्रम उद्योगको गतिसँग अद्यावधिक हुँदैन, internship औपचारिकतामै सीमित हुन्छ, र गुणस्तर नहेरी सञ्चालन भइरहेका कमजोर कलेजले प्रमाणपत्र त बाँड्छन्, दक्षता दिँदैनन्।
अनि जो साँच्चै सक्षम छन्, तिनै बाहिरिन्छन्
समस्याको अर्को तह झन् गम्भीर छ। नेपालमा तयार भएका उत्कृष्ट दिमाग यहीँ बस्दैनन्। Nepal Economic Forum कै आकलनमा IT स्नातकमध्ये करिब 20 प्रतिशत मात्र नेपालकै IT उद्योगमा जोडिन्छन् — बाँकी विदेश जान्छन् वा अर्कै पेसा रोज्छन्। Australia जस्ता देशले महामारीयता IT जनशक्तिको खाँचो पूर्ति गर्न नेपालजस्ता देशका युवालाई तानिरहेका छन्, र तलब पनि नेपालको भन्दा कैयौं गुणा बढी दिन्छन्।
यसले एउटा दुःखद चक्र बनाउँछ। कलेजले तयार पारेका सबैभन्दा असल मानिस बाहिरिन्छन्, स्थानीय कम्पनीले बाँकीलाई तालिम दिएर खारेर काम लायक बनाउँछन्, अनि तिनै खारिएका मानिस पनि केही वर्षमा विदेश हान्निन्छन्। साँच्चै भन्ने हो भने, हाम्रो IT क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो निर्यात सफ्टवेयर होइन — दक्ष मानिस नै हो।
त्यसो भए, शिक्षा प्रणालीले धान्न सक्छ?
अहिलेकै अवस्थामा — सक्दैन। तर समस्या “कलेज थोरै छन्” भन्ने होइन; कलेज त थुप्रै छन्। समस्या हामी संख्या नाप्छौं, गुणस्तर नाप्दैनौं भन्ने हो।
फरक पार्ने ठाउँहरू छन्, तर सजिलो एउटै छैन। सबैभन्दा जरुरी त पाठ्यक्रमलाई उद्योगसँग जोड्नु हो — किताबी ज्ञानले मात्र पुग्दैन; project-आधारित सिकाइ र नाममात्रको होइन, अर्थपूर्ण internship चाहिन्छ। Leapfrog, Cotiviti, Deerwalk, Fusemachines जस्ता कम्पनीले वर्षौंदेखि आफ्नै तालिम चलाइरहनुको कारण यही खाडल हो — उद्योगले शिक्षाको काम आफैं गरिरहेको छ। यसभन्दा असजिलो कुरा नियमनको हो: प्रमाणपत्र बेच्ने कमजोर कलेजले पूरै IT जनशक्तिको साख गिराउँछन्, तर तिनलाई कसैले रोक्दैन। अनि सबैभन्दा गाह्रो — जति उत्पादन गरे पनि तयार भएका मानिस नेपालमै रोक्ने वातावरण नबने तिनले हाम्रो होइन, अरूकै अर्थतन्त्र बलियो बनाइरहन्छन्। राम्रो तलब, अनुकूल करको नीति र यहीँ बढ्न पाउने अवसर — यी नभई pipeline जति भरे पनि चुहिइरहन्छ।
USD 1 अर्बको कमाइ राम्रो सुरुवात हो। तर त्यसलाई अंकमात्रबाट टिकाउ उद्योगमा बदल्न हामीलाई डेभलपर मात्र होइन, डेभलपर टिकाउने प्रणाली चाहिन्छ। जबसम्म हामी “कति निस्के” भन्ने गन्छौं र “कति टिके, कति काम लायक भए” भन्ने गन्दैनौं, तबसम्म 10,000 होस् वा 5,000 — जुनसुकै आँकडा पनि हरेक वर्ष अपुग नै रहनेछ।