एउटै एपले Facebook लाई प्रतिस्थापन गर्दैन। काम अनुसार छुट्याएर हेर्दा भने विकल्प छन् — नेपालमा तिनका आफ्नै अड्चन पनि छन्।
गत वर्ष सेप्टेम्बर 4 को मध्यरातदेखि नेपालमा 26 वटा प्लेटफर्म एकैचोटि बन्द भए। Facebook, Instagram, WhatsApp, YouTube, X, Reddit, LinkedIn — सूची लामो थियो। भोलिपल्ट धेरैको मनमा एउटै प्रश्न आयो: Facebook बाहेक मसँग अरू के छ?
जवाफ असजिलो थियो।
त्यही हप्ता Bitchat नामको एउटा एप, जुन इन्टरनेट नै नचाहिने Bluetooth mesh नेटवर्कमा चल्छ, नेपालमा सेप्टेम्बर 8 एकै दिन 48,781 पटक डाउनलोड भयो। एक हप्ताअघि यो संख्या 3,344 मात्र थियो। Decrypt र Cointelegraph को रिपोर्ट अनुसार त्यो दिन नेपाल विश्वभरकै सबैभन्दा ठूलो Bitchat प्रयोगकर्ता आधार बन्यो। Proton VPN ले पनि नेपालबाट signup सामान्य दरभन्दा हजारौं प्रतिशत बढेको जनाएको थियो। प्रतिबन्ध सेप्टेम्बर 9 मा फुकुवा भयो, तर त्यो रातले उठाएको प्रश्न अझै मरेको छैन।
प्रश्न किन मरेको छैन
नियमनको अन्योल टुंगिएको छैन। 2023 को सामाजिक सञ्जाल निर्देशिका अनुसार TikTok र Viber जस्ता केही प्लेटफर्म नेपालमा दर्ता भइसके। Meta का Facebook, Instagram र Threads भने यो वर्षको सुरुसम्म पनि दर्ता भएका थिएनन्। फेब्रुअरी 2026 मा मन्त्रालयले दिएको म्याद पनि तिनले गुजारेको New Business Age ले लेखेको थियो। त्यसयता दर्ताको अवस्थामा परिवर्तन आयो कि आएन भन्ने मन्त्रालयको आधिकारिक सूचीबाट मात्र यकिन हुन्छ। जे भए पनि, गत सेप्टेम्बरजस्तो अवस्था फेरि नआउने ग्यारेन्टी कतै छैन।
अर्को कारण Meta आफैंले दिइरहेको छ। जुलाई 29, 2026 मा प्रकाशित Q2 नतिजा अनुसार Meta का एपमा दैनिक सक्रिय प्रयोगकर्ता 3.60 अर्ब पुगे, अघिल्लो वर्षभन्दा 3 प्रतिशत बढी। त्यही अवधिमा देखाइएको विज्ञापनको संख्या 14 प्रतिशत र प्रति विज्ञापन औसत मूल्य 12 प्रतिशतले बढ्यो। प्रयोगकर्ता भागिरहेका छैनन्। तर feed मा विज्ञापनको हिस्सा बढ्दै जानु र त्यसैले “अब त Facebook चलाउनै मन लाग्दैन” भन्ने गुनासो बढ्नु संयोग होइन।
एउटै एपले Facebook लाई प्रतिस्थापन गर्दैन
यहाँनेर धेरैले गर्ने गल्ती छ: मानिसहरू “Facebook जस्तै अर्को एप” खोज्छन्। त्यस्तो एप छैन, र आउने सम्भावना पनि कम छ।
Facebook वास्तवमा एउटा एप होइन, पाँच-छ वटा फरक काम एकै ठाउँमा खाँदिएको bundle हो: आफन्तसँगको च्याट, समूह, तस्बिर, सार्वजनिक बहस, पेज मार्फत व्यवसाय, र Marketplace जस्तो किनबेच। विकल्प खोज्नुअघि तपाईंले सोध्नुपर्ने प्रश्न यही हो: म Facebook सबैभन्दा बढी कुन कामका लागि खोल्छु? त्यो एउटा काम टिपेपछि मात्र विकल्प अर्थपूर्ण हुन्छ।
सार्वजनिक बहसका लागि: Threads, Bluesky, Mastodon
संख्याको हिसाबले अहिले Threads सबैभन्दा अगाडि छ। जुन 16, 2026 मा Meta ले Threads का 500 मिलियन मासिक सक्रिय प्रयोगकर्ता पुगेको घोषणा गर्यो। अगस्ट 2025 को 400 मिलियनबाट 10 महिनामै 100 मिलियन थपिए। Instagram अकाउन्ट छ भने केही सेकेन्डमै जोडिन सकिन्छ, र यही सजिलोपन नै यसको सबैभन्दा ठूलो बल हो।
तर एउटा कुरा भन्नैपर्छ: Threads पनि Meta कै हो। Facebook छोडेर Threads जानु घर सर्नु होइन, कोठा सर्नु मात्र हो। algorithm, विज्ञापन मोडल र डाटा नीति उही कम्पनीको हातमा रहन्छ। गत सेप्टेम्बरको 26 प्लेटफर्मको सूचीमा Threads पनि थियो भन्ने नबिर्सनुहोस्।
Bluesky यहीँनेर फरक पर्छ। 2026 को सुरुसम्म यसले 43 मिलियन दर्ता खाता नाघेको छ, तर दैनिक सक्रिय प्रयोगकर्ता 4.5 मिलियन हाराहारी मात्र — दर्ता गर्नेमध्ये 10 प्रतिशत जति। यो अन्तर नै Bluesky को असली तस्बिर हो: खाता खोल्ने धेरै, फर्किने थोरै। यसको आकर्षण भनेको आफ्नै custom feed छान्न पाइनु र algorithm ले के देखाउने भन्ने नियन्त्रण प्रयोगकर्तासँगै रहनु हो। नेपाली प्रयोगकर्ताको उपस्थिति भने अझै पातलो छ।
Mastodon अझ सानो छ। करिब 10.5 मिलियन दर्ता खाता भए पनि मासिक सक्रिय 7.5 लाखदेखि 10 लाखबीच मात्र देखिन्छ, र सुरु गर्न पहिले कुन server मा बस्ने भनी छान्नुपर्छ। साँच्चै भन्ने हो भने, प्राविधिक कुरामा रुचि नभएका नेपाली प्रयोगकर्ताका लागि यो अहिले पहिलो विकल्प होइन।
तस्बिर, समूह र समुदाय
Instagram को खुला विकल्पका रूपमा Pixelfed चर्चामा छ। विज्ञापन छैन, engagement बढाउने algorithm छैन, र फोटोग्राफी समुदायमा यसको छुट्टै इज्जत छ। तर जुन 2026 सम्म यसका मासिक सक्रिय प्रयोगकर्ता करिब 1 लाख मात्र अनुमान गरिएको छ। अपेक्षा त्यही अनुसार राख्नुहोस्।
Facebook Group को साटो चाहिँ Reddit र Discord दुवैले राम्रो काम गर्छन्। नेपालमा gaming र प्राविधिक समुदायले Discord पहिलेदेखि नै चलाइरहेका छन्, र r/Nepal जस्ता Reddit समुदायमा नेपाली प्रयोगकर्ताको उपस्थिति पहिल्यैदेखि छ।
च्याट र समुदायका लागि विकल्प साँच्चै काम लाग्छ
व्यावहारिक रूपमा सबैभन्दा सजिलो प्रतिस्थापन यही क्षेत्रमा छ।
Telegram ले मार्च 2025 मै 1 अर्ब मासिक सक्रिय प्रयोगकर्ता नाघेको कम्पनीले जनाएको छ, र यसको channel सुविधामा subscriber को सीमा छैन। नेपालका धेरै समाचार माध्यम र व्यवसायले पहिलेदेखि Telegram channel चलाइरहेका छन्। Signal निजताका हिसाबले सबैभन्दा माथि छ, अनुमानित 7 देखि 10 करोड मासिक प्रयोगकर्ता। तर तपाईंका आफन्त त्यहाँ छैनन् भने यो खाली कोठा जस्तै हो।
Viber को कुरा नेपालका सन्दर्भमा अलग छ। यो पहिलेदेखि व्यापक रूपमा चलिआएको छ र मन्त्रालयमा दर्ता भइसकेको छ। गत सेप्टेम्बरको प्रतिबन्धका बेला यो चलिरहेको थियो, जुन कुनै पनि “विकल्प” को सूचीमा गनिने सबैभन्दा ठोस आधार हो।
नेपालको असली अड्चन
विडम्बना यहीँ छ। गत सेप्टेम्बर 4 को अवरुद्ध सूचीमा Facebook मात्र थिएन — Threads, Mastodon, Signal, Discord, Reddit र Pinterest पनि उही सूचीमा परेका थिए। नेपाली प्रयोगकर्ताले “विकल्प” भनेर सोचेका धेरै एप एउटै रातमा सँगै बन्द भए। नेपाली एप Hamro Patro समेत सूचीमा परेको थियो; Nepali Telecom का अनुसार यो गल्तीले परेको भन्ने चर्चा चले पनि त्यसको आधिकारिक पुष्टि भएन।
अर्को अड्चन झन् गाह्रो छ — मानिस कहाँ छन् भन्ने। DataReportal को Digital 2026 Nepal रिपोर्ट अनुसार 2025 को अन्त्यमा नेपालमा 1.66 करोड इन्टरनेट प्रयोगकर्ता थिए, र अक्टोबर 2025 मा सामाजिक सञ्जालका करिब 1.48 करोड खाता सक्रिय थिए, जुन कुल जनसंख्याको 50 प्रतिशत हो। Meta कै विज्ञापन उपकरणले नेपालमा Facebook का प्रयोगकर्ता संख्या पनि करिब 1.48 करोड देखाएको थियो। यी आँकडा विज्ञापन प्लेटफर्मका अनुमान हुन्, ठ्याक्कै गणना होइनन्, तर दिशा प्रस्ट छ।
गाउँको खबर, स्कुलको सूचना, स्थानीय किनबेच र आफन्तको खबर सबै Facebook Group मै चलिरहेको बेला एक्लै Mastodon गएर धेरै काम हुँदैन। यो एपको कमजोरी होइन, सामाजिक सञ्जालको मूल नियम हो: मान्छे नभएको ठाउँमा एप जति राम्रो भए पनि खाली रहन्छ।
त्यसो भए के गर्ने?
मेरो विचारमा “Facebook छोड्ने” भन्ने लक्ष्य नेपालका अधिकांश प्रयोगकर्ताका लागि अहिले यथार्थपरक छैन, र म त्यो सल्लाह दिन्नँ। तर backup नबनाई बस्नु गल्ती हो। यो गत सेप्टेम्बरले नै सिकाइसक्यो।
व्यवसाय वा creator हुनुहुन्छ भने सबैभन्दा जरुरी काम एउटै छ: आफ्नो ग्राहक सूची Facebook Page भित्रै नछोड्नुहोस्। Viber community वा Telegram channel बनाएर त्यहाँ पनि उपस्थिति राख्नुहोस्, र सम्भव भए इमेल सूची जम्मा गर्नुहोस् — किनभने इमेल कुनै कम्पनीको नीति परिवर्तनले बन्द हुँदैन। सामान्य प्रयोगकर्ताका लागि परिवार र नजिकका साथीको एउटा दोस्रो समूह Viber वा Telegram मा बनाइराख्नु नै पर्याप्त सुरुवात हो। Facebook को Settings भित्रैबाट आफ्ना तस्बिर र पोस्ट डाउनलोड गर्न मिल्छ; एक पटक गरेर राख्दा नोक्सान छैन।
विकल्पको अर्थ Facebook मासिनु होइन। अर्को पटक राति 12 बजे कुनै एप बन्द हुँदा तपाईंको सम्पर्क सूची पनि सँगै नहराओस् भन्ने मात्र हो।