रिल्स र भिडियो बनाएर ‘के नै कमाइन्छ र’ भन्ने जमाना गयो — अब त देशको आधिकारिक तथ्यांकमै creator economy देखिन थालेको छ।
तपाईंले फोनमा scroll गर्दा देख्ने ती रिल्स, vlog र explainer भिडियोहरू — ती सबैको पछाडि अब एउटा वास्तविक उद्योग उभिइसकेको छ। Nepal Rastra Bank (NRB) को तथ्यांक अनुसार आर्थिक वर्ष 2081/82 मा नेपाली क्रिएटरहरूले YouTube, Facebook र TikTok जस्ता डिजिटल प्लेटफर्मबाट 3 अर्ब 53 करोड रुपैयाँ भित्र्याए। र यो रफ्तार रोकिएको छैन: चालु आर्थिक वर्षको पहिलो आठ महिनामै 2 अर्ब 90 करोड भित्रिइसकेको छ, जबकि अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा 2 अर्ब 24 करोड मात्र थियो।
अझ रोचक कुरा — यो आँकडाले पूरा तस्बिर देखाउँदैन। NRB का प्रवक्ता गुरुप्रसाद पौडेलका अनुसार यसमा monetization शीर्षकबाट आएको रकम मात्र समेटिएको छ। क्रिएटर र कम्पनीबीच सिधै हुने brand deal को पैसा यसमा गनिँदैन। मतलब, वास्तविक बजार यो भन्दा निकै ठूलो छ।
Creator economy भनेको के, र यो कसरी चल्छ?
सरल भाषामा भन्दा, आफ्नो कन्टेन्ट — भिडियो, रिल्स, पोस्ट, पोडकास्ट — बाटै कमाइ गर्ने मानिसहरूको अर्थतन्त्र नै creator economy हो। विश्वभर यो बजार 2025 मा करिब 250 अर्ब अमेरिकी डलर हाराहारी पुगेको विभिन्न अनुसन्धान संस्थाहरूको अनुमान छ, र अबका वर्षमा यो अझ तीव्र गतिमा बढ्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। Goldman Sachs ले त 2027 सम्ममा यो करिब 480 अर्ब डलर पुग्न सक्ने अनुमान गरेको छ।
नेपाली क्रिएटरको कमाइ मुख्यतया दुई बाटोबाट आउँछ। पहिलो बाटो platform monetization हो — YouTube ले तपाईंको भिडियोमा देखाइएको विज्ञापनबाट उठेको रकमको 55% (लामो भिडियोमा) क्रिएटरलाई दिन्छ, Shorts मा भने 45%। दोस्रो बाटो चाहिँ influencer marketing, जहाँ ब्रान्डले आफ्नो प्रचारका लागि क्रिएटरलाई सिधै पैसा तिर्छ र त्यो पूरै रकम क्रिएटरको खल्तीमा जान्छ। विश्वव्यापी रूपमा हेर्दा धेरैजसो क्रिएटरको प्रमुख आम्दानी विज्ञापन होइन, यही brand deal नै हो।
NRB को तथ्यांकमा फर्किंदा, नेपाल भित्रिने monetization रकमको सबैभन्दा ठूलो हिस्सा — 67% — YouTube को स्वामित्व भएको Google बाट आउँछ। Meta (Facebook र सम्बन्धित प्लेटफर्म) को हिस्सा 12.21% छ।
Facebook monetization खुलेपछि फेरिएको खेल
2025 सेप्टेम्बरसम्म नेपाली क्रिएटरका लागि भरपर्दो कमाइको बाटो भनेको YouTube मात्रै थियो। Facebook बाट कमाउन कतिपयले आफ्नो पेज विदेशी ठेगानामा जोडेर घुमाउरो बाटो अपनाउँथे। तर सेप्टेम्बर 2025 मा Meta ले नेपालमा आधिकारिक रूपमा Facebook Content Monetization सुरु गर्यो — जसअन्तर्गत रिल्स, भिडियो, पोस्ट र स्टोरीबाटै कमाइ हुन्छ र पैसा सिधै नेपाली बैंक खातामा आउँछ।
यो निर्णयले खेल नै फेरिदियो। किनभने नेपालमा Facebook जत्तिको पहुँच अरू कुनै प्लेटफर्मको छैन — DataReportal को Digital 2026 रिपोर्ट अनुसार 2025 को अन्त्यतिर नेपालमा Facebook का करिब 1 करोड 48 लाख प्रयोगकर्ता थिए, जुन देशको कुल जनसंख्याको लगभग आधा हो। रिल्स बनाउने हजारौं नेपालीका लागि अब आफ्नै देशबाट, आफ्नै खातामा, आधिकारिक बाटोबाट पैसा आउने ढोका खुल्यो।
साँच्चै कति कमाइन्छ त?
यो प्रश्नको इमानदार जवाफ: कसैले धेरै, धेरैले थोरै।
माथिल्लो तहको उदाहरण हेरौं। ‘The Nepali Comment’ नामको YouTube च्यानल चलाउने दिपेश त्रिपाठी explainer भिडियो बनाउँछन् — 4 लाख 42 हजार subscriber भएको उनको च्यानलबाट महिनाको 3 देखि 4 लाख रुपैयाँसम्म आउँछ। तर यहाँनेर एउटा कुरा भन्नैपर्छ — उनको 10 जनाको टिम, production र research को मासिक खर्च नै करिब 3 लाख 50 हजार छ। मतलब YouTube को कमाइले खर्च धान्छ, नाफा चाहिँ brand sponsorship बाट आउँछ।
अर्कातिर part-time क्रिएटरहरू छन्। Instagram र TikTok मा कन्टेन्ट बनाउने सुभना बुढाथोकी जागिरसँगै brand deal गरेर महिनाको 50 हजारसम्म कमाउँछिन्। र पूर्णकालीन क्रिएटर इष्टु कार्कीको भनाइ झनै घतलाग्दो छ — उनका अनुसार ठूलो महल बनाएर विलासी जीवन बिताउने सपना यो पेशाले मात्रै पूरा गर्दैन।
विश्वव्यापी तथ्यांकले पनि यही यथार्थ देखाउँछ: आधाभन्दा बढी क्रिएटरको वार्षिक कमाइ 15 हजार डलरभन्दा कम छ। रिल्स भाइरल भएको देखेर लाखौं कमाइको सपना देख्नु र नियमित, दिगो आम्दानी बनाउनु — दुई फरक कुरा हुन्।
कर पनि तिर्नुपर्छ, तर नियम सजिलो भएको छ
धेरै क्रिएटरले बेवास्ता गर्ने तर महत्वपूर्ण पक्ष — कर। आर्थिक वर्ष 2082/83 को बजेटले विदेशी मुद्रामा आउने यस्तो आम्दानीमा 5% अन्तिम कर (final tax) को व्यवस्था गरेको छ, जुन बैंकले रकम भित्रिने बेलामै काटिदिन्छ। यसका लागि बैंक खातासँग PAN जोडिएको हुनुपर्छ। पहिले slab अनुसार जटिल हिसाब गर्नुपर्थ्यो; अब अधिकांश क्रिएटरका लागि प्रक्रिया निकै सरल भएको छ। नेपाली कम्पनीसँगको brand deal भने विदेशी मुद्राको आम्दानी नभएकाले यो 5% नियमभित्र पर्दैन — त्यसमा फरक कर नियम लाग्छ।
रोचक संयोग के भने, creator economy अब राज्यको औपचारिक दस्तावेजमै प्रवेश गरिसकेको छ। प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले आफ्नो सम्पत्ति विवरणमा Facebook, YouTube र TikTok लाई नै मुख्य आम्दानीको स्रोत उल्लेख गरे — जसले नेपालमा यो क्षेत्र कति स्थापित भइसक्यो भन्ने संकेत गर्छ।
अबको बाटो
आँकडा हेर्दा दिशा स्पष्ट छ: चालु वर्षको आठ महिनाको रकमले नै अघिल्लो वर्षको सोही अवधिलाई करिब 29% ले उछिनिसकेको छ। Facebook monetization भर्खरै खुलेको र इन्टरनेट पहुँच बढ्दै गएको सन्दर्भमा यो रकम अझ बढ्ने लगभग निश्चित देखिन्छ।
तर मेरो विचारमा वास्तविक अवसर भाइरल हुनुमा होइन, दिगो बन्नुमा छ। जसले नियमित रूपमा गुणस्तरीय कन्टेन्ट बनाउँछ, आफ्नो कमाइका बाटाहरू (विज्ञापन, brand deal, आफ्नै product) फैलाउँछ र कर-कानुनी पक्ष मिलाएर हिँड्छ — creator economy को यो बढ्दो लहरबाट फाइदा उसैले लिन्छ। कोठाबाटै विदेशी मुद्रा भित्र्याउने यो नयाँ ‘निर्यात उद्योग’ लाई अब गम्भीरतापूर्वक हेर्ने बेला भएको छ — क्रिएटरले पनि, राज्यले पनि।