एउटै उपकरणले कसैलाई गहिरो सिकाउँछ, कसैको सिक्ने बानी नै खोक्रो पार्छ। अनुसन्धानले भन्छ — फरक AI मा होइन, प्रयोग गर्ने तरिकामा छ। अनि नेपालको रटन्ते कक्षाकोठामा त यो प्रश्न झन् टड्कारो।
असाइनमेन्ट भोलि बुझाउनु छ। ल्यापटप खोल्नुहुन्छ, ChatGPT मा प्रश्न टाइप गर्नुहुन्छ, दुई मिनेटमा सिंगै जवाफ तयार। copy, paste, submit — काम सकियो।
तर एउटा प्रश्न बाँकी रह्यो: त्यो दुई मिनेटमा तपाईंले के सिक्नुभयो?
यही प्रश्नमाथि पछिल्ला केही अध्ययनले असहज उत्तर दिएका छन्। र ती उत्तर सुन्दा ‘AI ले पढाइ बिगार्दैछ’ भनेर हामफाल्न मन लाग्न सक्छ। तर कुरा त्यति सिधा छैन — अलि पर्खनुहोस्।
दिमागले काम गर्न छाड्दा
MIT Media Lab को एउटा चर्चित अध्ययन (2025 जुनमा सार्वजनिक) ले 54 जना विद्यार्थीलाई तीन समूहमा बाँडेर निबन्ध लेख्न लगायो। कसैले ChatGPT प्रयोग गरे, कसैले Google Search, कसैले केही पनि होइन — आफ्नै दिमाग मात्र। EEG (मस्तिष्कको विद्युतीय गतिविधि नाप्ने विधि) ले नाप्दा, ChatGPT चलाउने समूहको दिमागमा सबैभन्दा कम सक्रियता र आपसी जडान (connectivity) देखियो। केही नचलाई आफ्नै दिमागले लेख्नेको सबैभन्दा बढी।
अझ चाखलाग्दो कुरा त के भने — ChatGPT समूहका धेरैले केही मिनेटअघि आफैंले लेखेको निबन्धबाट एउटा वाक्य पनि सम्झेर सुनाउन सकेनन्।
यहाँनेर एउटा कुरा इमानदारीपूर्वक भन्नैपर्छ। यो अध्ययन सानो नमुना (54 जना) मा आधारित छ र अझै peer-review नभएको preprint हो। त्यसैले यसलाई अन्तिम प्रमाण होइन, गम्भीर चेतावनीको संकेत मान्नु उपयुक्त हुन्छ।
यो एक्लो अध्ययन भए त फरक कुरा। तर 2025 का अरू थुप्रै अध्ययनले पनि उस्तै दिशा देखाएका छन्: AI मा बढी भर पर्नेहरूको critical thinking — आफैं सोचेर छाँटकाँट गर्ने, प्रश्न सोध्ने क्षमता — मा नकारात्मक असर देखिन्छ। अनुसन्धानकर्ताले यसलाई एउटा नाम दिएका छन्, cognitive offloading। सोझो अर्थमा भन्दा, आफ्नो दिमागले गर्नुपर्ने काम बाहिरी उपकरणलाई सुम्पिदिने बानी।
अनि यहाँ आउँछ असली मोड
‘AI ले सिकाइ बिगार्छ’ भन्ने निष्कर्षमा पुग्नुअघि, अर्को एउटा अध्ययन हेरौं — किनभने यसले सम्पूर्ण तस्बिर उल्टाइदिन्छ।
Wharton का अनुसन्धानकर्ताले टर्कीका करिब 1,000 उच्च-माविका गणित विद्यार्थीमाथि गरेको प्रयोग (PNAS मा प्रकाशित) ले सबैभन्दा साफ जवाफ दिन्छ। उनीहरूले विद्यार्थीलाई दुई फरक किसिमको AI दिए। एउटा GPT Base — ठ्याक्कै ChatGPT जस्तो: सोध्यो, जवाफ दियो। अर्को GPT Tutor — जसलाई सीधै जवाफ नदिन, बरु शिक्षकले जस्तै संकेत (hint) दिँदै बाटो देखाउन बनाइएको थियो।
अभ्यास गर्दा दुवै समूहले राम्रो गरे। GPT Tutor चलाउनेले त अभ्यासमा नियन्त्रण समूहभन्दा झन्डै 127% राम्रो गरे। तर असली परीक्षामा, जब AI हटाइयो, कथा बदलियो। GPT Base चलाउने विद्यार्थीले राम्रो गर्न सकेनन् — तिनले अभ्यासमा AI लाई समस्या हल गरिदिने बैसाखी बनाएका रहेछन्, पछाडिको गणितीय अवधारणा गहिरो गरी बुझेनन्। GPT Tutor चलाउनेलाई भने त्यो नोक्सान भएन; परीक्षामा तिनको नतिजा नियन्त्रण समूहकै हाराहारी रह्यो।
यो अध्ययनले आफैं ‘crutch’ अर्थात् बैसाखी शब्द प्रयोग गर्छ। र यहीँनेर सम्पूर्ण बहसको चाबी लुकेको छ। समस्या AI होइन। समस्या AI लाई कसरी प्रयोग गरिन्छ भन्ने हो। जवाफ छाप्ने मेसिन बनाउनुभयो भने बैसाखी। सोच्न सिकाउने शिक्षक बनाउनुभयो भने साथी।
नेपालको कक्षाकोठामा किन झन् गम्भीर
अब यो कुरा नेपाली कक्षाकोठामा ल्याऔं, किनभने यहाँ दाउ अलि फरक छ।
नेपालको शिक्षा वर्षौंदेखि रटन्ते र परीक्षाकेन्द्रित रहँदै आएको छ। बुझ्नुभन्दा घोक्नु, प्रश्न सोध्नुभन्दा जवाफ कण्ठ पार्नु — धेरै विद्यार्थीको बानी यही हो। यस्तो प्रणालीमा ChatGPT जस्तो तुरुन्तै जवाफ दिने उपकरण थपिँदा, बैसाखी बन्ने जोखिम अरू ठाउँमाभन्दा बढी हुन्छ। पहिले घोक्नुपर्थ्यो, अब त्यो पनि नचाहिने भयो; copy-paste ले पुग्ने भयो।
तर उही कुराको अर्को पाटो पनि छ, र यो आशालाग्दो छ।
रटन्ते प्रणालीबाट उम्किने बाटो पनि यही AI बन्न सक्छ — यदि विद्यार्थीले यसलाई ‘यो किन यसो हुन्छ?’ भनेर सोध्ने, अवधारणा फुटाएर बुझ्ने साथीका रूपमा चलाए। एक जना शिक्षकले पचासौं विद्यार्थीलाई व्यक्तिगत ध्यान दिन नसक्ने हाम्रो यथार्थमा, धैर्यसाथ फेरि-फेरि सम्झाइदिने एउटा tutor को मूल्य सानो होइन।
नेपाली विद्यार्थी यो उपकरणबाट अनभिज्ञ छैनन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयका उच्च शिक्षा विद्यार्थीमाथि भएको एउटा अध्ययनले देखाएको छ, उनीहरू ChatGPT लाई सिकाइ र लेखनमा उपयोगी त मान्छन्, तर यसको दुरुपयोग पनि उत्तिकै सजिलो छ भन्ने स्वीकार्छन्। माध्यमिक तहका विद्यार्थीमाथिको अर्को अध्ययनमा पनि उही द्विविधा भेटियो: सजिलो लाग्छ, समय जोगिन्छ, नयाँ शब्द सिकिन्छ — तर शुद्धताको भरोसा छैन, नक्कल (academic dishonesty) को जोखिम छ, र बढी भर परे आफ्नै सोच्ने क्षमता खिइने डर छ।
सरकारले पनि AI लाई शिक्षामा भित्र्याउने संकेत दिइसकेको छ। अगस्ट 2025 मा मन्त्रिपरिषद्ले पारित गरेको राष्ट्रिय AI नीति (2082) ले AI सम्बन्धी सीप पाठ्यक्रममै समेट्ने कुरा गरेको छ। तर नीति विश्लेषकहरूले औंल्याएको कमजोरी पनि उत्तिकै टड्कारो छ — कार्यान्वयनको ठोस खाका छैन। मतलब कागजमा दिशा त छ, कक्षाकोठासम्म पुग्ने बाटो अझै अस्पष्ट।
त्यसो भए, कसरी प्रयोग गर्ने?
नियम सिधा छ: पहिले आफैं प्रयास गर्ने, अनि मात्र AI सँग जाने।
जवाफ सोझै माग्नुको सट्टा ‘यो कसरी हल गर्ने, मलाई संकेत मात्र देऊ’ भन्ने बानी बसाल्दा AI शिक्षकजस्तो बन्छ। AI ले दिएको उत्तर जस्ताको तस्तै पत्याउनुको सट्टा ‘यो साँच्चै ठीक हो?’ भनेर जाँच्ने आदत बसाल्नुपर्छ — किनभने AI ले पूरा आत्मविश्वासका साथ गलत कुरा पनि भन्छ। र सबैभन्दा सजिलो जाँच यही हो: AI ले लेखिदिएको कुरा स्क्रिन बन्द गरेर आफ्नै शब्दमा भन्न सक्नुहुन्छ भने तपाईंले सिक्नुभयो। सक्नुहुन्न भने त्यो तपाईंको होइन, मेसिनको ज्ञान हो।
शिक्षकका लागि पनि यसमा सन्देश छ। घरमै AI ले सजिलै गरिदिने खालका असाइनमेन्ट — साधारण निबन्ध, परिभाषा, सारांश — ले अब विद्यार्थीको सिकाइ नाप्दैन। कक्षामै सोच्न लगाउने, तर्क खोज्ने, मौखिक रूपमा बुझाउन लगाउने मूल्यांकनतिर नफर्किई अब उपाय छैन।
निर्णय
कक्षाकोठामा AI न आफैंमा साथी हो, न बैसाखी। साँच्चै भन्ने हो भने, यो पूर्वनिर्धारित रूपमा (by default) बैसाखी हो — किनभने जवाफ सजिलै लिने बानी मानव स्वभावसँग मिल्छ। साथी त सचेत अनुशासन र सही डिजाइनले मात्र बनाउँछ।
नेपालजस्तो रटन्ते बानी गढेको ठाउँमा यो सन्तुलन झन् नाजुक छ। AI लाई ठीक ढंगले प्रयोग गर्न सिकायौं भने यो रटन्ते संस्कृतिबाट उम्किने अवसर बन्न सक्छ। बेवास्ता गर्यौं भने घोकन्ते शिक्षालाई अझ खोक्रो पार्ने छिटो बाटो। छनोट हाम्रै हातमा छ, र त्यो छनोट अहिल्यै गर्नुपर्ने बेला भइसकेको छ।